ŚWIĘTO NARODOWE TRZECIEGO MAJA

3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni uchwalił w Polsce ustawę zasadniczą, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 maja, był to pierwszy w Europie i drugi na świecie tego typu dokument. Dziś wspominamy kolejną rocznicę tego doniosłego wydarzenia, które na trwałe zapisało się w dziejach naszego kraju.

Uchwalenie konstytucji było próbą ocalenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, znajdującej się w głębokim kryzysie i osłabionej już po I rozbiorze z 1772 roku. Dokument, składający się z 11 artykułów, wprowadzał nowoczesne zasady funkcjonowania państwa, które od początku XVIII wieku zmagało się z narastającą niestabilnością polityczną i wewnętrznym rozkładem. Na mocy Ustawy Rządowej Polska stawała się monarchią konstytucyjną, opartą na trójpodziale władzy według idei Monteskiusza — na władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Władzę wykonawczą powierzono Straży Praw, czyli rządowi działającemu pod przewodnictwem króla. Choć kompetencje monarchy zostały rozszerzone, kluczową zmianą było zniesienie wolnej elekcji i wprowadzenie dziedziczności tronu. Po Stanisławie Auguście władzę miał objąć elektor saski Fryderyk August, rozpoczynając nową dynastię. Ponieważ nie posiadał wówczas syna, jego córka Maria Augusta Nepomucena otrzymała tytuł „infantki Polskiej”, a jej przyszły małżonek miał zostać królem.

Władza ustawodawcza należała do dwuizbowego sejmu, którego posłowie odtąd reprezentowali cały naród, a nie tylko interesy lokalnych sejmików. Szczególnie istotnym krokiem było zniesienie liberum veto — zasady, która przez lata paraliżowała funkcjonowanie państwa, umożliwiając zrywanie obrad i blokowanie reform.

Konstytucja odnosiła się również do kwestii społecznych. Mieszczanie uzyskali szersze prawa cywilne, zbliżone do tych przysługujących szlachcie — mogli obejmować urzędy, nabywać ziemię oraz uczestniczyć w życiu politycznym. Poprawie miała ulec także sytuacja chłopów, których uznano za część narodu i określono jako jego najliczniejszą oraz jedną z najważniejszych sił. Jednocześnie praw politycznych pozbawiono tzw. szlachtę-gołotę, często zależną od magnatów i wykorzystywaną do zakłócania obrad. Uregulowano również kwestie religijne — katolicyzm uznano za religię panującą, przy jednoczesnym zagwarantowaniu tolerancji dla innych wyznań. Planowano także zwiększenie liczebności armii do 100 tysięcy żołnierzy.

Reformy przyniosły szybkie efekty i zaczęły wzmacniać państwo, jednak ich realizację brutalnie przerwano już w 1792 roku. Stało się to na skutek interwencji Imperium Rosyjskiego, wezwanej przez konfederację targowicką — do dziś uznawaną za symbol zdrady narodowej.

 Po upadku Rzeczypospolitej Konstytucja 3 maja stała się dla Polaków symbolem nadziei i dowodem na to, że państwo może być silne, sprawne i nowoczesne. W czasach zaborów podtrzymywała ducha narodowego i wolę walki o niepodległość. Po jej odzyskaniu w 1918 roku pamięć o tym wydarzeniu została oficjalnie uhonorowana — w 1919 roku rocznicę uchwalenia konstytucji ustanowiono świętem narodowym.

Łukasz Woś,

Centrum Informacji Turystycznej i Historycznej Gminy Chęciny