Niedziela Palmowa

Niedziela Męki Pańskiej, powszechnie nazywana Niedzielą Palmową, w tym roku przypada 29 marca. Święto to otwiera Wielki Tydzień – najważniejszy okres w roku liturgicznym chrześcijan, poprzedzający Wielkanoc i upamiętniający ostatnie dni życia Jezusa Chrystusa, Jego mękę, śmierć oraz zmartwychwstanie.

Niedziela Palmowa nawiązuje do wydarzenia opisanego we wszystkich czterech Ewangeliach – uroczystego wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Chrystus przybył do miasta, siedząc na osiołku, co było symbolem pokory i pokoju. Mieszkańcy Jerozolimy witali Go z wielką radością i nadzieją, uznając w Nim zapowiadanego Mesjasza. Wychodzili Mu naprzeciw, rzucając na drogę płaszcze i gałązki palmowe oraz wykrzykując słowa uwielbienia. Dzisiejsze palmy, które wierni przynoszą do kościołów w Niedzielę Palmową, są pamiątką tego wydarzenia i symbolizują właśnie te gałązki palmowe wspomniane przez ewangelistów.

Historia obchodów tego święta sięga bardzo dawnych czasów. Najstarsze świadectwa pochodzą z IV wieku. Zawarte są w dzienniku pątniczki Egerii, która w latach 381–384 odbyła pielgrzymkę do Ziemi Świętej. W swoim dziele, znanym jako Itinerarium Egeriae, szczegółowo opisała liturgię oraz uroczystości religijne odbywające się w Jerozolimie. Wspomina między innymi o uroczystych procesjach upamiętniających wjazd Chrystusa do miasta. Z czasem zwyczaj ten rozprzestrzenił się z Jerozolimy na inne obszary chrześcijańskiego Wschodu, a później także na Zachód.

Bardzo długa jest również tradycja wykonywania palm wielkanocnych. Zwyczaj ich święcenia pojawił się już w VII wieku w Kościele francuskim. Do Polski tradycja ta dotarła w XI wieku i z biegiem czasu rozwinęła się w niezwykle bogaty zbiór lokalnych zwyczajów i obrzędów związanych z Niedzielą Palmową.

Jednym z ciekawszych elementów dawnych obchodów były uroczyste procesje będące symboliczną inscenizacją wjazdu Jezusa do Jerozolimy. W wielu miejscowościach do dziś można spotkać takie widowiska. Uczestnicy procesji ciągną wówczas figurę Chrystusa siedzącego na osiołku, umieszczoną na wózku lub specjalnej platformie. Tradycja ta znana była już w średniowieczu, jednak szczególną popularność zdobyła w XVII i XVIII wieku. Z procesjami wiązał się również ciekawy obrzęd. Kapłan prowadzący pochód trzykrotnie pukał do zamkniętych drzwi kościoła. Po ich otwarciu wchodził wraz z wiernymi do świątyni, gdzie rozpoczynała się uroczysta liturgia. Gest ten symbolizował otwarcie bram nieba, które – według chrześcijańskiej wiary – dokonało się poprzez mękę i śmierć Chrystusa. W niektórych przekazach wspomina się również o zwyczaju uderzania poświęconą palmą w krzyż leżący na posadzce kościoła, a następnie podnoszenia go przy śpiewie pieśni „Witaj, krzyżu, nadziejo nasza”.

Niedziela Palmowa była również okazją do różnego rodzaju widowisk i ludowych zwyczajów. W okolicach Krakowa do dziś znani są tzw. pucheroki – barwnie przebrani chłopcy, którzy pojawiali się już w XVII wieku. Zwyczaj ten wywodzi się z dawnych kwest krakowskich żaków. Stawali oni przed kościołami i recytowali humorystyczne wierszyki o swojej niedoli, licząc na drobne datki od wiernych wychodzących z nabożeństwa. Z czasem pucheroki zaczęły chodzić także po domach, przypominając w pewnym sensie kolędników znanych z okresu Bożego Narodzenia. Na Kielecczyźnie istniała natomiast tradycja zwana „chodzeniem z konikiem”. Chłopcy obchodzili wieś z symbolicznym koniem wykonanym z kija i materiału. Towarzyszyły temu żartobliwe wierszyki oraz prośby o drobne podarki.

Najbardziej znanym zwyczajem Niedzieli Palmowej jest jednak przygotowywanie i święcenie palm wielkanocnych. Dawniej były one znacznie prostsze niż współcześnie. Najczęściej składały się z gałązek wierzby z charakterystycznymi baziami, zwanymi potocznie „kotkami”. Ozdabiano je trzciną, barwinkiem, suszonymi roślinami, kwiatami z bibuły oraz kolorowymi wstążkami. W kulturze ludowej poświęcone palmy uważano za przedmioty posiadające szczególne właściwości ochronne. Wierzono, że chronią dom przed chorobami, pożarem, uderzeniem pioruna oraz innymi nieszczęściami. Zdarzało się, że domownicy zjadali bazie z palm, wierząc w ich uzdrawiającą moc. Uważano również, że poświęcone gałązki mogą zapewnić dobre plony. Dlatego dodawano je do ziarna przeznaczonego do siewu albo wkładano pod pierwszą zaoraną skibę ziemi. Palma miała także chronić zwierzęta gospodarskie – uderzano nią symbolicznie bydło wyprowadzane po raz pierwszy do pracy lub umieszczano jej fragmenty w stajniach, ulach czy gniazdach ptactwa.

Zgodnie z dawną tradycją poświęcona palma powinna być przechowywana w domu przez cały rok, aż do następnej Wielkanocy. Ma ona również związek z innym ważnym dniem w kalendarzu liturgicznym – Środą Popielcową. Zeszłoroczne palmy są spalane, a powstały z nich popiół służy w Popielec do posypywania głów wiernych na znak pokuty.

Niedziela Palmowa jest więc świętem o bardzo długiej historii, sięgającej czasów starożytnych. Przez wieki powstało wokół niej wiele barwnych tradycji religijnych i ludowych. Dzięki nim dzień ten pozostaje jednym z najbardziej radosnych i symbolicznych momentów w całym kalendarzu chrześcijańskim, wprowadzając wiernych w niezwykły czas Wielkiego Tygodnia.

Łukasz Woś,

Centrum Informacji Turystycznej i Historycznej Gminy Chęciny