Święto Trzech Króli – tradycja Epifanii na przestrzeni wieków

Korzenie Objawienia Pańskiego sięgają tradycji pierwszych chrześcijan. Według Ewangelii św. Mateusza ( Mt 2,1 – 12) do Betlejem przybyli Mędrcy ze Wschodu – później nazwani Kacprem, Melchiorem i Baltazarem – którzy, prowadzeni światłem Gwiazdy Betlejemskiej, oddali pokłon nowo narodzonemu Jezusowi. Złożyli Mu dary o głębokiej symbolice: złoto jako znak królewskiej godności, mirrę zapowiadającą ziemskie cierpienie oraz kadzidło, symbol boskości. Od III wieku to właśnie 6 stycznia stanowił jedno z najważniejszych świąt młodego Kościoła, a na Wschodzie pełnił nawet funkcję dzisiejszego Bożego Narodzenia. Dopiero pod koniec IV wieku w Kościele zachodnim rozdzielono obie uroczystości, ustanawiając 25 grudnia odrębnym dniem Narodzenia Pańskiego, a 6 stycznia – świętem Objawienia.

W kulturze ludowej dzień Trzech Króli kończył okres dwunastu „szczodrych dni”, zwiastujących obfitość i pomyślność nadchodzącego roku. W wigilię święta w wielu regionach Polski gaszono w domach stary ogień, a następnego dnia rozpalano nowy – najlepiej od kościelnych świec. Miał on zapewniać ochronę przed chorobami i nieszczęściami. Wierzono, że przyniesienie ognia z zewnątrz mogłoby sprowadzić pożar lub inne nieszczęścia. Ten dzień sprzyjał również spotkaniom towarzyskim. Panny odwiedzały domy kawalerów, śpiewano kolędy i ucztowano. Na Kurpiach, Warmii i Mazurach przygotowywano figurki zwierząt z ciasta oraz tzw. „nowe latka”, które zawieszano przy świętych obrazach. Symbolizowały one pomyślność, urodzaj i ochronę domu. Jednym z najbarwniejszych elementów tego okresu było kolędowanie. Grupy młodych mężczyzn, dzieci lub całe zespoły teatralne odwiedzały domy, prezentując scenki rodzajowe i składając życzenia. Obok kolędników „z gwiazdą” czy „z szopką” popularne były grupy Herodów oraz maszkary zwierzęce, które wprowadzały element humoru i grozy.

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych zwyczajów, praktykowanym do dziś, jest święcenie kredy i oznaczanie nią drzwi domów. Litery C+M+B lub K+M+B wraz z datą nowego roku interpretuje się przede wszystkim jako skrót łacińskiej modlitwy Christus Mansionem Benedicat – „Niech Chrystus błogosławi ten dom”. W tradycji ludowej odczytuje się je również jako inicjały trzech Mędrców. Zwyczaj ten nawiązuje do biblijnego opisu z Księgi Wyjścia (12, 1-51), gdzie Izraelici oznaczali drzwi swoich domów krwią baranka, aby uchronić się przed nieszczęściami. W kulturze ludowej kreda pełniła podobną funkcję ochronną. Równie ważne było okadzanie domów poświęconym kadzidłem, najczęściej jałowcową żywicą.

W wielu krajach Europy Zachodniej, ale również w Polsce, znany był zwyczaj wybierania migdałowego króla. W świątecznym cieście ukrywano migdał, a osoba, która trafiła na niego podczas poczęstunku, zostawała królem – często wraz z wybraną królową. Para ta zajmowała honorowe miejsce przy stole i miała obowiązek zabawiać gości, organizując tańce, gry i różne formy wspólnej rozrywki. Niekiedy ich „panowanie” symbolicznie trwało aż do końca karnawału. Zwyczaj ten, choć utrzymany w żartobliwym tonie, odzwierciedlał dawną wiarę w to, że świąteczne rytuały mogą wpływać na pomyślność całej wspólnoty.

W prawosławiu święto nosi przede wszystkim nazwę Epifanii lub Teofanii i należy do dwunastu najważniejszych uroczystości. Najważniejszym wydarzeniem jest poświęcenie wody – nierzadko w rzekach lub jeziorach, co stanowi pamiątkę chrztu Jezusa i pierwszego objawienia się Trójcy Świętej.

W protestantyzmie, szczególnie w Kościele ewangelicko-augsburskim, 6 stycznia obchodzi się pod nazwą Epifanii, koncentrując się na przesłaniu o objawieniu Chrystusa światu.

Epifania pozostaje świętem łączącym różnorodne tradycje, które przez stulecia kształtowały kulturę chrześcijańską. Niezależnie od formy obchodów – od dawnych rytuałów ognia i kolędników, poprzez migdałowego króla, aż po współczesne procesje – 6 stycznia wciąż pozostaje symbolem duchowego światła, nadziei i wspólnoty.